Psycholog Wrocław, Psychoterapia Wrocław

Muzyka wykazuje podobieństwo do charakteru życia emocjonalnego człowieka. Pokrewieństwo to dotyczy m.in. przebiegów muzycznych. W związku z tym w trakcie percepcji muzyki stan psychiczny pacjenta może być wprojektowywany w odbierany przez niego przekaz muzyczny i mogą występować takie mechanizmy psychologiczne jak rzutowanie własnych cech i przeżyć na muzykę, identyfikowanie się z nią, personifikacja (Cesarz, 2002).

Percepcja muzyki związana jest z aktywnością słuchacza w zakresie uwagi, pamięci, reakcji fizjologicznych i emocjonalnych oraz skojarzeń i wyobrażeń powstałych pod wpływem jej słuchania. Jest dla słuchacza komunikatem przekazywanym przez twórcę. Zawiera znaczenia emocjonalne, intelektualne, estetyczne.

Muzyka przekazuje niejednoznaczne komunikaty polegające na wielorakich interpretacjach znaczeniowych czy wyobrażeniowych, uzależnionych od stanu psychicznego słuchacza. Znaczenie muzyczne odnosi się do samego dzieła, jego struktury oraz do pozamuzycznego świata pojęć, czynności, stanów emocjonalnych. W tym samym procesie psychicznym znajdują się emocjonalne i intelektualne reakcje na muzykę. Różnica między tymi dwoma sposobami rozumienia muzyki, zależy głównie od muzycznego wykształcenia słuchacza i jego osobistych skłonności, mających wpływ na odbiór muzyki (Cesarz, 2002).

Struktury dźwiękowe wykazują podobieństwo do form uczucia ludzkiego: rozwoju, zaniku, ruchu płynnego i narastającego, konfliktu i rozwiązania, tempa, zatrzymania ruchu, wzmożonego podniecenia, spokoju, pobudzenia i momentu refleksyjnego (Bristiger, 1986).

Sztuka muzyczna może odzwierciedlać sposoby zachowań emocjonalnych poprzez określone środki muzyczne – skale, melodykę, sekwencje harmoniczne, rytmikę. Środki te stają się formułami sygnalizującymi uczucia, określającymi nastrój i pozamuzyczne skojarzenia. Wykorzystując agogikę muzyka może naśladować zachowania motoryczne, natomiast poprzez harmonię, dynamikę, kolorystykę – określać zachowania emocjonalne. Kompozytorzy intuicyjnie wyczuwają optymalne dla percepcji zasady dotyczące sposobu operowania kontrastem- stopniowaniem, napięciem-odprężeniem, następstwami przebiegów emocjonalnych (Galińska, 2008).

Słuchając muzyki odbiorca koncentruje swoją uwagę na utworze, modyfikując ją w kierunku afektywnego przeżycia muzycznego, którego wyrazem są zachodzące w odbiorcy zmiany emocjonalne, fizjologiczne i psychomotoryczne. Słuchacz w sposób świadomy bądź nieświadomy odbiera strukturę i przebieg muzyki poprzez ciało, swoje własne reakcje.

W trakcie emocjonalnego przeżywania muzyki mogą zostać wywołane obrazy i wątki myślowe powiązane z życiem wewnętrznym odbiorcy. Dana fraza muzyczna może przywołać zapomniane lub odległe w czasie myśli o osobach, miejscach i doznaniach, pobudzić do marzeń, uświadomić pragnienia.

Przeżycia afektywne jako reakcja na muzykę powstają również w wyniku oczekiwania. Jedno muzyczne zdarzenie (dźwięk, fraza, zdanie) wskazuje na kolejne i każe go oczekiwać. Rodzi to uczucie zawieszenia wywołujące napięcie i odpowiednie reakcje emocjonalne (Meyer, 1974).

Pacjent z zaburzeniami psychicznymi często jest osobą niewykształconą muzycznie. Podczas muzykoterapii odbiera muzykę będąc ukierunkowany na konkretne cele terapeutyczne, które określają sposób jej przeżywania. Od pacjentów wymaga się wypowiedzi na temat własnych emocji, skojarzeń, wyobrażeń powstałych w relacji „ja – ty” oraz „ja-grupa” (Cesarz, 2002).

Słuchanie muzyki i ujawnianie odczuć muzycznych ułatwia nawiązanie kontaktu w bezpieczny sposób. Szczególnie jest to ważne tam, gdzie mówienie straciło dla chorego sens, zwłaszcza jeżeli odbiera innych jako nierozumiejących, wrogo nastawionych (Cesarz, 1998).

Pacjenci podczas muzykoterapii komunikują emocje, które do tej pory były u nich wyciszone lub nieobecne. Uświadamiając swoje emocje osoby z zaburzeniami psychicznymi nawiązują kontakt ze swoimi uczuciami, poznają je oraz uczą się ich wyrażania i odreagowywania. Kontakt ze swoimi emocjami sprzyja otwarciu się na innych przyczyniając się do swobodniejszej komunikacji, lepszych relacji międzyludzkich i funkcjonowania społecznego (Cesarz, 2003).

Filozofowie, uczeni wskazują na ograniczoność języka potocznego w przekazywaniu istoty rzeczy (Cesarz, 1998). Język muzyki jest natomiast autonomiczny względem języka słów i pojęć, co gwarantuje mu uniwersalność (Fubini, 1997). Muzyka będąc bardzo abstrakcyjną i nieokreśloną staje się specyficznym rodzajem komunikatu estetycznego, docierającego do często abstrakcyjnego świata przeżyć chorych psychicznie prowokując do nawiązania kontaktu. Wyraża treści emocjonalne kompozytora, które stają się obiektem pośredniczącym między nim a pacjentem. Uczy chorego komunikowania, wyrażania swoich przeżyć umożliwiając mu ekspresję emocjonalną.

Odbiór ekspresji muzycznej w zakresie obrazowanych przez muzykę określonych emocji, uczuć oraz ich dynamiki jest możliwy do wypowiedzenia słowami (Jordan-Szymańska, 2002). Praktyka muzykoterapeutyczna potwierdza, iż osoby z zaburzeniami psychicznymi wskazują na uczucia (miłość, czułość, tkliwość, namiętność, rozpacz) jako wyrażane przez muzykę poza sobą samą (Cesarz, 2003). Wiele osób kontemplując muzykę tworzy skojarzenia wizualne przypisując tym samym muzyce różne znaczenia i treści. Dokonują w ten sposób próby opisania jakiejś realnej rzeczy lub swoich przeżyć. Taki proces można nazwać przekodowaniem informacji muzycznej na informację semantyczną. Jest też grupa słuchaczy dla których znaczenia pozamuzyczne są trudno uchwytne.

Myślenie muzyczne w muzykoterapii jest definiowane jako seria przeżyć emocjonalnych wywołujących serię operacji umysłowych oraz jako proces odwrotny. W ten sposób pacjent przetwarza temat – zadanie sformułowane przez terapeutę przeważnie w sposób metaforyczny.

Procesy wyobrażeniowe powstające pod wpływem muzyki, mogą inicjować inne procesy wyobrażeniowe przebiegające bez związku z dalszymi sekwencjami danego utworu. W takim przypadku rzeczywistym bodźcem dla pacjenta staje się treść zawarta w jego umyśle. Czysto muzyczne przeżycia afektywne rodzą w ten sposób procesy wyobrażeniowe, które wytwarzając własne ciągi skojarzeń mogą uniezależnić się od przebiegu muzycznego.

Projekcje wyobrażeniowe pacjentów często odnoszą się do ich życia, kojarzone są z doświadczonymi wcześniej sytuacjami. Odżywają w postaci symbolicznych, metaforycznych ciągów asocjacyjnych. Mogą również stanowić przypisywane muzyce nieakceptowane u siebie elementy własnej osobowości.

Świadomość pacjentów podczas zajęć muzykoterapii, że będą wypowiadali się na temat muzyki prowokuje ich do większej koncentracji. Oprócz samej muzyki przeżywana jest również werbalizacja odczuć jakie ona wywołuje.

Czas podczas kontemplacji muzyki nabiera nowego znaczenia. Może zmieniać się odczuwanie jego biegu, upływu, ciągłości, poczucia istnienia w czasie. Według Langera czas muzyczny stwarza iluzję pewnej jego niepodzielnej całości (Fubini, 1997). Ma to znaczenie zwłaszcza dla tych chorych, u których występują różnego rodzaju zaburzenia przeżywania czasu w postaci braku poczucia czasu (nie ma przyszłości, ani przeszłości – czas stanął) lub tzw. „burzy czasowej” (gwałtowne mieszanie się przeszłości z przyszłością i teraźniejszością). Tym chorym muzyka może ułatwić doznawanie poczucia autentyczności aktualnie przezywanego czasu poprzez jego wypełnianie i porządkowanie. Aktywując wspomnienia klasyfikuje je jako przeżycia czasu przeszłego. Katalizując występowanie obrazów zdarzeń zachodzących w różnym czasie, muzyka może powodować rozczłonkowywanie czasu przeszłego na dalszy-bliższy, dawniejszy- mniej dawny. Poprzez takie operacje muzyka poprawia występujące poczucie rozerwania ciągłości czasu (Janicki, 1979). Nawet mimowolne śledzenie struktur muzycznych może przerwać bieg czasu autystycznego korygując jego nieprawidłowe spostrzeganie – poprawiając tym samym orientację w czasie (Cesarz, 2002).

Słuchanie muzyki u osób z zaburzeniami psychicznymi, osłabia występujące u nich napięcia lękowe i tendencje do izolowania się od otoczenia przez co podnosi ich poziom funkcjonowania społecznego. Ożywia również stłumione uczucia oraz pobudza i rozwija nowe emocje. Ogólne ożywienie afektywne w wyniku muzykoterapii sprawia, że u chorych pojawia się gotowość do działania i potrzeba komunikacji interpersonalnej. Wyrazem tego staje się kontakt werbalny przybierający znaczenie kontaktu terapeutycznego. Kontakt z muzyką chroni chorych przed deprywacją bodźców wywołujących rezonans uczuciowy.

Z ważnych terapeutycznie aspektów muzycznych warto wspomnieć jeszcze o stosowanej przez kompozytorów zasadzie kończenia utworów emocjami pozytywnymi, zwycięskimi. Stanowi to warunek konieczny zastosowania muzyki w terapii a wynika z personifikowania muzyki przez słuchacza i wnioskowania o własnym losie na podstawie losu muzyki. Galińska zauważyła, że pacjent jest w stanie przyjąć najtrudniejszą, budzącą największe zagrożenie muzykę, o ile ostatnia informacja muzyczna będzie dla niego pozytywna (Galińska, 1973).

Bibliografia:
Bristiger M., Związki muzyki ze słowem, PWN, Warszawa 1986.
Cesarz H., Dialog w muzykoterapii chorych psychicznie w: Cylulko P. (red.), Moc muzyki – pro memoria Tadeusz Natanson, Zeszyt Naukowy Akademii Muzycznej we Wrocławiu, 73, 47-52, 1998.
Cesarz H., Znaczenie przeżyć muzycznych u osób z zaburzeniami psychicznymi, Muzykoterapia Polska, 2002 nr 1/2 s. 11-16.
Fubini E., Historia estetyki muzycznej, Musica Jagellonica, Kraków 1997.
Galińska E., Muzykoterapia grupowa w psychiatrii, Psychoterapia, 4, 1973.
Galińska E., Rola struktur i form muzycznych w psychoterapii, Muzyka, 3, 2008.
Janicki A., Muzyka jako czynnik kształtujący przeżywanie czasu u chorych na schizofrenię w: Zeszyt Naukowy PWSM we Wrocławiu, 22, 131-146, 1979.
Meyer Z., Emocja i znaczenie w muzyce, PWM, Kraków 1974.

Menu